Nekazal test guneak: nekazaritzan hasteko trantsizio-espazio segurua

IKERLARIA: GARAZI ALKORTA
ARTIKULUA: DORNAKU LANZ SOLBES

Nekazaritzan hasi nahi duten pertsona askok antzeko oztopoekin egiten dute topo: lurra eskuratzea zaila da, hasierako inbertsioak handiak dira, ezagutza fiskal eta administratiboak konplexuak dira, eta merkaturatzeko bideak ez daude bermatuta. Horri gehitu behar zaio lan baldintzen prekarizazioa eta sektorearen bakardade estrukturala. Testuinguru horretan, nekazal test guneak tresna berritzaile gisa agertzen dira: nekazaritzan hasteko aukera ematen dute, baina arrisku pertsonal eta ekonomikoak murriztuta.

Zer da nekazal test gune bat?

Nekazal test gunea denbora mugatuko espazio bat da, non pertsona edo talde batek bere nekazaritza-proiektua baldintza errealetan probatu dezakeen, baina estaldura juridiko, ekonomiko eta tekniko batekin. Ez da soilik formakuntza-programa bat, eta ez da zuzenean ustiategi propio baten sorrera ere. Bien arteko trantsizio-espazio bat da.

Test guneek, oro har, hiru euskarri nagusi eskaintzen dituzte:

Euskarri fisikoa: lurra eta oinarrizko azpiegiturak (ureztapena, biltegia, lanerako ekipamendua). Espazioa aldi baterakoa izan ohi da, eta tamaina ertain edo txikikoa, proiektu agroekologikoetara egokitua.

Lege- eta administrazio-estaldura: erakunde edo egitura batek bere gain hartzen du jardueraren ardura administratiboa eta kontraktuala. Horrek aukera ematen dio testatzaileari proiektua probatzeko, autonomo gisa alta eman edo egitura juridiko propioa sortu beharrik gabe hasierako fasean.

Akonpainamendu integrala: aholkularitza teknikoa, kudeaketa ekonomiko eta fiskalaren inguruko laguntza, merkaturatze-bideen eraikuntza eta, gero eta gehiago, ekonomia sozial eta eraldatzailearen inguruko formakuntza (kooperatibismoa, gobernantza demokratikoa, finantza etikoak).

Helburua ez da soilik “probatu eta ikusi zer gertatzen den”, baizik eta proiektuaren bideragarritasuna modu progresiboan ebaluatzea, eta pertsonak edo taldeak erabaki informatua hartu ahal izatea: jarraitu, eraldatu edo bertan behera utzi, ondorio ekonomiko traumatikoak saihestuz.

Test gune motak eta ereduen arteko aldeak

Ez dago eredu bakarra. Zenbait test gune sare estatal edo nazional baten barruan antolatzen dira, metodologia partekatua eta kalitate-irizpide jakin batzuk jarraituz. Beste batzuk tokiko ekimen gisa sortzen dira, eskualdeko beharrei erantzuteko.

Alde nagusiak honako hauetan agertzen dira:

  • Sustatzaileak (landa-garapen agentziak, elkarteak, kooperatibak, udalak…)

  • Izaera juridikoa (elkartea, fundazioa, egitura publiko-pribatua…)

  • Testaren iraupena (bi edo hiru urtekoa ohikoena)

  • Testatzailearekiko harreman kontraktuala (prestakuntza-kontratuak, hitzarmenak, boluntariotza-ereduak…)

Eredu aurreratuenek gobernantza partekatua sustatzen dute, non erakunde publikoek, ekonomia sozialeko eragileek eta sektoreko profesionalek parte hartzen duten. Gainera, faktore humanoari garrantzi berezia ematen diote: test gunea ez da azpiegitura hutsa, komunitate-sarea baizik.

Hego Euskal Herrian martxan dauden Test Guneak

Hego Euskal Herrian gaur egun erreferentziazko hiru nekazal test gune daude martxan, sare estatal batean integratuta. Hona hemen bakoitzaren ezaugarri nagusiak, modu eskematikoan: ç

1. Haztegia (Bizkaia)

  • Kokapena: Durangaldea eta Lea-Artibai eskualdeetan, Berriz eta Berriatua udalerrietan banatutako bi finkatan.

  • Sustatzailea/kudeaketa: Landa-garapeneko egitura batek koordinatua, sare estatal batean integratua.

  • Iraupena: 3 urte inguruko bidelaguntza.

  • Euskarriak: Lurra eta azpiegiturak, lege-estaldura eta akonpainamendu integrala.

  • Ezaugarri bereizgarria: Agroekologian aurretiazko prestakuntza izatea ezinbesteko baldintza da.

2. Aleko (Araba)

  • Kokapena: Gasteiz inguruan (Araba).

  • Izaera juridikoa: Elkarte-formatuan antolatua.

  • Testatzailearekiko harremana: Hitzarmen bidezko lotura; ekoizpen eta salmentaren araberako diru-sarrerak.

  • Babesa: Estaldura juridikoa eta aseguru-babesak aktibatuta.

  • Ezaugarri bereizgarria: Ekonomia sozial eta eraldatzaileko proiektuak lehenesten ditu, nahiz eta ez izan baldintza formala.

3. Zunbeltz (Nafarroa)

  • Kokapena: Andia mendilerroaren inguruan (Nafarroa), Abartzuzako, Gesaltzako, Lezaungo, Salinas de Oroko eta Deierriko udalerrien eremuan, Andia Mankomunitatearen baitan.

  • Sustatzaileak: Tokiko udalak eta landa-eremuko eragileak.

  • Izaera juridikoa: Elkarte gisa eratua.

  • Objetivo: Belaunaldi-erreleboa sustatzea eta landa-eremuko biztanleria finkatzea.

  • Babesa: Euskarri fisikoa, akonpainamendu teknikoa eta finantzaketa publikoaren laguntza.

  • Ezaugarri bereizgarria: Dimentsio publiko-komunitario sendoa eta lurralde-garapenarekin lotura zuzena.

 

Test gunea eta prestakuntza-programak: osagarritasuna

Zenbait lurraldetan badaude nekazaritza-sektorean belaunaldi berriak sartzea bilatzen duten prestakuntza-programak. Programa horiek formazioa eta jarraipena eskaintzen dute, askotan martxan dauden ustiategiekin lotuz. Nekazal test gunea, ordea, urrats bat harago doa: prestakuntzatik ekintzailetzara igarotzeko trantsizio-espazioa da.

Eredu osagarri batean, prestakuntza-programak gaitasun tekniko eta oinarrizko ezagutzak lantzen ditu; test guneak, berriz, proiektu propioa baldintza errealetan probatzeko aukera ematen du. Horrela, instalazio formalaren aurreko fase gisa funtzionatzen du, baina administrazio- eta lege-betebehar zorrotzak saihestuz hasieran.

Ekonomia sozialaren ekarpena

Nekazal test gunea edozein nekazaritza-ereduren zerbitzura jar daiteke. Hala ere, gero eta esperientzia gehiagok agroekologiaren eta ekonomia sozial eta eraldatzailearen ikuspegia txertatzen dute.

Horrek hainbat ondorio ditu:

  • Lurra eskubide gisa ulertzea, ez ondasun espekulatibo gisa.

  • Proiektu kolektiboak sustatzea, erresilientzia eta zaintza-logikak indartuz.

  • Gobernantza demokratikoa eta parte-hartzea erdigunean jartzea.

  • Tokiko merkatu-zirkuitu laburrak lehenestea.

Test fasea amaitzean, erronka nagusia proiektuak finkatzea da. Hor, ekonomia sozialeko egiturek (kooperatibek, finantza etikoek, interkooperazio-sareek) eginkizun garrantzitsua izan dezakete: aholkularitza juridikoa, egitura kolektiboetan integratzeko aukerak, finantzaketa soziala eta sareko merkaturatzea.

Helburua ez da nekazari indibidual isolatuak sortzea, baizik eta lurraldean sustraitutako ekimen kolektiboak, elikadura-sistema jasangarriago baten parte izango direnak.

Aplikazio praktikorako gakoak

Eskualde batean nekazal test gunea martxan jartzeko, hainbat elementu estrategiko kontuan hartu behar dira:

Agente motorea: ezinbestekoa da egitura batek lidergoa hartzea eta ardura administratibo eta juridikoa bere gain hartzea. Agente horrek prozesua dinamizatu, eragileak bildu eta finantzaketa-iturriak aktibatu behar ditu.

Eragileen sare artikulatua: eskualdeko udalak, landa-garapeneko erakundeak, sektoreko elkarteak eta ekonomia sozialeko sareak elkarlanean aritu behar dira. Gobernantza-egitura argi eta adostua behar da.

Lurraren eskuragarritasuna: espazio egokia bermatzea funtsezkoa da. Alokairu soziala, lur publikoaren lagapena edo formula komunitarioak esploratu daitezke.

Hasierako inbertsioa: esperientziek erakusten dute espazioaren egokitzapena kostu esanguratsua izan daitekeela. Horri gehitu behar zaio testatzaileari gutxieneko diru-sarrera bermatzeko laguntza. Finantzaketa publikoaz gain, finantzaketa soziala edo interkooperatiboa ere azter daiteke.

Ibilbidearen diseinua: testaren aurretik, bitartean eta ondoren zer gertatuko den definitu behar da. Proiektuak nola finkatuko diren, zer egitura juridiko izango duten eta zein sareetara konektatuko diren aurreikusi behar da hasieratik.

Indarguneak eta arriskuak

Nekazal test guneek aukera handiak eskaintzen dituzte: belaunaldi berrien sarrera errazten dute, porrotaren kostua murrizten dute, eta lurraldean berrikuntza soziala sustatzen dute. Gainera, agroekologiaren eta elikadura burujabetzaren aldeko politikekin lerrokatzeko tresna egokia dira.

Hala ere, badituzte arriskuak ere: lurraren espekulazioa, erakunde publikoen inplikazio eskasa, edo egitura konplexuegi bihurtzea. Test fasean proiektuek ekonomikoki irautea ere erronka handia da.

Horregatik, ezinbestekoa da ikuspegi estrategikoa izatea: test gunea ez da helburu isolatua, baizik eta elikadura-sistema bidezkoago eta jasangarriago baterantz egiteko trantsizio-tresna.

Ondorioa

Nekazal test guneak ez dira mirari-soluzioa, baina bai tresna eraginkorra. Nekazaritzan hasteko baldintza duinagoak sortzen dituzte, arriskuak partekatzen dituzte, eta komunitatearen babesa artikulatzen dute. Gainera, ekonomia sozialaren eta agroekologiaren ikuspegitik diseinatzen direnean, lurraldean errotutako proiektu kolektiboak sustatzeko potentzial handia dute.

Etorkizuneko elikadura-sistemak eraikitzeko, ez da nahikoa diskurtsoa aldatzea; egiturak behar dira. Nekazal test guneak egitura horietako bat izan daitezke: lurra, lana eta komunitatea berriz konektatzeko trantsizio-espazio segurua.